Kut, we moeten mosselen schilderen!

Juliëtte Thissen, Rietveldlyceum;

De kreet boven dit stukje is de titel van een schilderij van Juliëtte Thissen, geëxposeerd in het Stadsmuseum in Doetinchem, in het kader van de jaarlijkse expositie van leerlingen van drie Doetinchemse scholen voor voortgezet onderwijs.

De expressieve zin staat voor het proces dat schoolkunst oplevert. De leerlingen moeten een leerproces doorlopen, de leraar verzint iets dat de leerling aan de gang moet zetten, en de leerling reageert daarop met een kunstzinnig proces dat tot een product leidt. In dit geval is dat product een schilderij dat representatief mag heten voor de Rietveldstijl. Het onderwerp is uit de lucht gegrepen door leraar Jacques Blommestijn, die een voorkeur heeft voor het absurde, het schilderij is ofwel heel plat of heel gelaagd geschilderd, Pop-art-achtig in dit geval en er is doelbewust lullig een handgeschreven briefje op geplakt met plakband. De vormverwantschap tussen mossel en vagina is voluit benadrukt in beeld en tekst, wat een filosofisch humoristische laag toevoegt, bijna als in Magrittes "Ceci n'est pas une pipe".

De Didactiek van de Lelijkheid

De kunstsectie van het Rietveldlyceum heeft naar eigen zeggen een Nieuwe Didactiek van de Lelijkheid ontwikkeld. Dat betekent ongebreidelde vrijheid in materiaalgebruik, schilderingen waarin laag over laag wordt gezet, allerlei materialen ingebed worden in de verflaag, weer overschilderd, en dus leidt de Didactische Lelijkheid onvermijdelijk tot werk dat keurig past in het beeldjargon van de moderne kunst, en heel mooi wordt gevonden. Heel mooie schoolkunst.

Yorick Snelders, Rietveldlyceum

Schoolkunst

Schoolkunst is ontegenzeggelijk kunst. Er is wel een verschil met de kunst gemaakt door een professioneel kunstenaar. De professional ontwikkelt zijn eigen ideeën, beeldtaal en procedé, want in de kunstmarkt moet zijn werk duidelijk persoonlijk en herkenbaar zijn in thematiek en uitvoering. Dat vraagt om expertise. De beroepskunstenaar is een expert, en expertgedrag ontstaat na een langdurig leerproces. De leerling beschikt niet over die expertise. Hij ontwikkelt het kunstzinnige deel van zijn brein door een weg te lopen die de leraar wijst, wat hij op zijn zolderkamer doet is mogelijk iets heel anders, maar we hebben het hier over kunstonderwijs, niet over autodidactisch leren. Juist het feit dat de leerling zelf die weg niet zou hebben gekozen, hij zou niet op het idee zijn gekomen, maakt het werken in het klaslokaal tot een waardevol leerproces. Daar is school voor. Schoolkunst kan slechts gedeeltelijk het werk van de leerling zijn, hij reageert op de opdracht van de leraar, hij verzint niet zelf die opdracht. De leraar zoekt wel de leerling zoveel mogelijk zelf te laten invullen, het zoeken van waaraf de leerling zelf zijn gang kan gaan is het doel van het leren op school. De goede kunstleraar maakt zichzelf uiteindelijk overbodig.

Lokaal 008 in het Ulenhofcollege. Een eindexamenpresentatie is de slotsom van een jarenlang leertraject dat begint in de brugklas. De samenwerking van en uitwisseling tussen leraren beeldende vorming van een school geeft de school een duidelijk profiel.

De ontmaskering van het anarchisme

De sectie beeldende vorming van het Rietveldlyceum is een vrolijk tweemanschap. Hun anarchisme is ontwapenend. Het werk van hun leerlingen lijkt een explosie van vrijheid, het straalt gedrevenheid uit. Ik heb er voorheen heel enthousiast over geschreven, over die vrijplaats van kunst, bevochten binnen de ambtenarij van het onderwijs. ik heb het werk vaak bewonderd in de 3x1-tentoonstelling in het Stadsmuseum, en de jaarlijkse tentoonstelling van leerlingenwerk in De Gruitpoort.
Maar ik begin iets te missen. Het is nog erger: ik begin het braaf te vinden. Ik heb deze schilderijen met plakband, lijmpartijen en tekst en de dadaïstische assemblages iets te vaak gezien, geloof ik. Wat is er aan de hand?

Sibel Altan, Ludgercollege

Ulenhof en Ludger

Het werk van de andere scholen laat ook boeiend autonoom werk zien. De assemblages van Sibel Altan, Ludgercollege, zijn duidelijk geïnspireerd door Afrikaanse maskers, maar de leerling geeft er een geheel eigen draai aan, voegt veren toe, plakt de zaak op een spiegel, schildert met wit om de zaak bij elkaar te trekken en tekent met viltstift over het geheel. Een multimediaal gelaagd werk, heel verrassend.
De installatie van Wendy Plant, Ulenhofcollege, op de eerste etage van het Stadsmuseum ziet er onbekommerd gemaakt uit, poëtisch. Blijbaar is het op die andere twee scholen ook mogelijk om heel vrij en associatief met materiaal te spelen en al doende betekenis te ontdekken.

Wendy Plant, Ulenhofcollege

Ik begin me te realiseren wat er aan de hand is met mijn ontwikkelende achterdocht aangaande het werk van het Rietveldlyceum bij het bekijken van de map van Lucilla Derks, leerling van het Ludger.

Lucilla Derks, Ludgercollege

De leerling lijkt niet geïnteresseerd in persoonlijke expressie van een diepgevoelde emotie. Hier wordt fundamenteel onderzoek gedaan naar het beeld. Het verschijnsel pixel wordt bestudeerd in een overmatig vergroot digitaal plaatje, vervolgens worden die pixels gemaakt in handmatige materialen, zorgvuldig geschilderd en geplakt in een zelf getekend ruitjespapier. Dit is een zelfbedacht onderzoek. Deze student houdt van systematisch denken en doen, van discipline en zorgvuldigheid. Het resulterende beeld ziet er niet spectaculair uit, het laat een proces zien.

Mirsa Middelwijk, Ulenhofcollege

Evelien Bulten, Ulenhofcollege

Vlak erbij staat een stoel. De stoel is een terugkerend item in deze jaarlijkse tentoonstelling. Er staat een opdracht in het programma van toetsing en afsluiting van het Ulenhofcollege die van leerlingen vraagt een ontwerp te maken voor een functioneel voorwerp. Zo'n voorwerp moet voldoen aan gebruikseisen. De sectie beeldende vorming laat met graagte stoelen ontwerpen. Het is overduidelijk dat een stoel waar je doorheen zakt slecht is ontworpen. Dit jaar zijn een paar prachtige stoelen te zien, geheel verschillend van stijl, die allemaal stevig genoeg zijn om op te zitten.

Afweging

Ik heb die 3x1 tentoonstelling vele jaren gezien. De drie deelnemende kunstsecties hebben verschillende profielen. Het Rietveldlyceum is de plek voor de autonome kunstenaar. Het Ulenhofcollege en het Rietveldlyceum bieden een breder programma waarin naast de vrije kunst ook industriële vormgeving en design een plaats hebben. Ulenhof is sterk in ruimtelijke vormgeving en architectuur, het Ludger in moderne media en grafische vormgeving. Dit keer is er bijvoorbeeld een uitstekende serie werken van Marieke Pas waarin portretfoto's subtiel digitaal bewerkt zijn.

Marieke Pas, Ludgercollege, detail

Ook is er een opmerkelijk boekontwerp van Dyan Kloosterboer, die zo te zien gebruik heeft gemaakt van een internet service om het ontwerp uit te laten voeren.

Dyon Kloosterboer, Ludgercollege, detail

Het Ludgercollege heeft duidelijk digitale beeldbewerking opgenomen in het programma voor de lessen. Het Ulenhofcollege en het Rietveldlyceum laten daarin vooralsnog verstek gaan. Dat is merkwaardig want die computer heeft al meer dan twintig jaren geleden de wereld van vormgeving en kunst ingrijpend veranderd.

Een breed programma lijkt mij objectief beter: het geeft de leerling meer zicht op de rol van vormgeving in de samenleving en het komt tegemoet aan de verschillen in artistieke gerichtheid van de leerlingen.

De variatie in het leerlingenwerk is groter bij Ulenhof en Ludger. De leraren lijken meer afstand te kunnen doen van hun leerlingen zodat die hun eigen plan kunnen trekken. De persoon van de leraar is duidelijk minder belangrijk, de leerkrachten voeren een onderwijsplan uit dat in de sectie is ontwikkeld en vastgelegd, wie het uitvoert doet er blijkbaar minder toe.

De Rietveld Didactiek van de Lelijkheid is regressief, het is een terugkeer naar de vrije expressiegedachte uit de vijftiger jaren. Iemand als Blommestijn is zich daar volledig bewust van, het is een doelbewuste keuze. Het is de vraag of elke leerling daar mee gebaat is. De zin "Kut, we moeten mosselen schilderen" kan ook gelezen worden als een welgemeende klacht van een leerling.

Bij de opening van de tentoonstelling 3x1. van links naar rechts: Liedy Brus, docent beeldende vorming Ulenhofcollege, Wicher Hupkes, docent Rietveldlyceum, Paul van der Lee, beeldend kunstenaar en gemeenteambtenaar, Jacques Blommestijn, docent Rietveld.

Uitslag

De KROKODIL 2011 / de beste school gaat dit jaar naar het Ludgercollege. De KROKODIL 2011 / het beste werk gaat naar het stripverhaal van Jasmijn Remmers.

Jasmijn Remmers, Ludgercollege, detail